Bildiri: Osmanlı Çini Sanatında Matematiksel Örüntülerin Etnomatematik Açıdan İncelenmesi

Özet

Sanat eserleri, toplumların kültürel birikimlerini somutlaştıran ve estetik değerlerin ötesinde derin anlamsal kodlar taşıyan temel yapılardır. Bu yapıların inşasında kurgulanan estetik dilin merkezinde, disiplinlerarası bir köprü görevi gören matematiksel örüntülerin yer aldığı söylenebilir.
Bu çalışma, geleneksel Türk sanatları içerisinde hem gündelik yaşam nesnelerinde hem de anıtsal mimari süslemelerde yaygın biçimde yer alan Osmanlı dönemine ait çini sanatını etnomatematik paradigması çerçevesinde incelemeyi hedeflemektedir. Eserlerin estetik dokusunu oluşturan geometrik örüntülerin kültürel anlam haritası çıkarılarak sanat nesnesinin inşasındaki matematiksel bileşenler derinlemesine irdelenmektedir. Bildiri, matematik ile sanat arasındaki ontolojik ilişkiyi çini örneği üzerinden teorik bir bütünlükte ele alması bakımından literatürdeki boşluğu doldurmayı amaçlayan özgün bir nitelik taşımaktadır.
Çalışma doküman analizi yöntemi ile yürütülecektir. Verileri YÖK Ulusal Tez Merkezi ve Google Scholar veri tabanlarında “Osmanlı çini sanatı”, “İznik çini” ve “Kütahya çini” anahtar sözcükleriyle yapılan taramalar sonucunda dahil etme kriterlerini karşılayan çalışmalarda yer alan görsel içerikler oluşturmaktadır. Elde edilen veriler, Bakkal Boztepe (2025) tarafından derlenen etnomatematiğin altı boyutu (bilişsel, kavramsal, eğitimsel, epistemolojik, tarihsel ve politik) çerçevesinde sistematik biçimde çözümlenmektedir. Her bir boyut, ilgili çini eserlerindeki geometrik örüntüler ve kültürel kodlar üzerinden ayrı ayrı ele alınarak Osmanlı çini sanatındaki matematiksel düşüncenin kültürel yansımaları ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Bu çerçevede çalışma, salt bir geometrik analiz olmanın ötesine geçerek derinlikli bir kültürel okuma sunmayı ve matematik eğitiminde kültüre duyarlı bir perspektif geliştirmeye katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Osmanlı çiniciliğinin sanatsal gelişimini ve teknik çeşitliliğini yansıtacak şekilde seçilen altı eser formel süslemelerdir. Bunun yanısıra Osmanlı kültürünün derin matematiksel ve felsefi birikimini yansıtan somut birer veri alanı olduğu bulgusuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda, çini sanatının altın çağı olarak nitelendirilen döneme ait dört İznik çini eseri ile yerel üslubun sürekliliğini temsil eden iki Kütahya çini eseri, altı boyut çerçevesinde incelendiğinde, matematiksel örüntüler içerdiği ve her bir eserin ait olduğu dönemin kültürel dinamikleri ile ihtiyaçlarını yansıttığı tespit edilmiştir.

Beyzanur AKDAĞ, Dr. Öğr. Üyesi Atilla ÖZDEMİR