Bildiri: Bilimin Doğası İnanışlarına Yönelik Lisansüstü Tezlerin Sistematik Derlemesi: YÖK Tez Bankası Örneği (2022–2026)

Özet

Özet
Bu araştırmanın amacı, 2022–2026 yılları arasında Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi’nde “bilimin doğası” odağında gerçekleştirilen lisansüstü tezlerin sistematik olarak incelenmesi ve alandaki güncel eğilimlerin ortaya konulmasıdır. Bilimin doğası, bireylerin bilimsel bilginin yapısı, üretim süreçleri ve epistemolojik temellerine ilişkin anlayış ve inanışlarını kapsayan çok boyutlu bir kavramdır (Lederman, Lederman, 2014). Bu bağlamda, bilimin doğasına yönelik inanışların nasıl şekillendiği, hangi pedagojik yaklaşımlarla geliştirildiği ve hangi değişkenlerle ilişkilendirildiği, fen eğitimi başta olmak üzere eğitim bilimleri alanında önemli bir araştırma odağı olarak öne çıkmaktadır (Tairab vd., 2023). Bu kabullerle yürütülen çalışmada sistematik derleme süreci, araştırma sorusunun belirlenmesi, ilgili çalışmaların taranması, çalışmaların seçimi, verilerin analizi ve sentezlenmesi adımları esas alınarak ilerletilmiştir (Moher vd., 2009). Söz konusu süreçte araştırmanın veri setini, 2022–2026 yılları arasında YÖK Tez Bankası’nda “bilimin doğası” anahtar kelimesi ile erişilen toplam 55 lisansüstü tez oluşturmuştur. Söz konusu tezler; yayın yılı, tez türü (yüksek lisans/doktora), çalışma grubu, araştırma yöntemi, incelenen değişkenler ve kullanılan öğretim yaklaşımları açısından incelenmiştir. Yapılan değerlendirmelerde incelenen tezlerin büyük çoğunluğunun yüksek lisans düzeyinde (%70’in üzerinde) yürütüldüğü, doktora tezlerinin daha sınırlı bir oranda kaldığı, özellikle 2024 ve 2025 yıllarında gerçekleştirilen çalışmalarda belirgin bir artışın olduğu ve bilimin doğasına dair akademik ilginin giderek arttığı, tez çalışmalarının neredeyse tamamının eğitim bilimleri ve fen eğitimi kapsamında yer aldığı ve kimya, biyoloji, astronomi ve bilim tarihi gibi alt disiplinlerle ilişkilendirildiği görülmüştür. Tezlerde en sık tercih edilen örneklem veya çalışma gruplarının öğretmen adayları, ortaokul ve ilkokul öğrencilerinden oluşturulduğu, bunun yanı sıra öğretmenler, akademisyenler ve veliler gibi farklı paydaşların da yer yer araştırmalara dâhil edildiği anlaşılmıştır. Bu bulgu, bilimin doğası inanışlarının yalnızca öğrenci düzeyinde değil, eğitim sisteminin tüm bileşenleri bağlamında ele alındığını göstermiştir. Ayrıca tezlerde en çok tercih edilen yaklaşımın müdahale temelli olduğu ve bilimin doğası inanışlarının sıklıkla epistemolojik inanışlar, bilimsel süreç becerileri, eleştirel düşünme, sosyobilimsel konulara yönelik tutumlar ve sözde bilimsel inanışlar ile birlikte ele alındığı değerlendirilmiştir. Özellikle son yıllarda, sözde bilim (pseudoscience) ile bilim ayrımına yönelik inanışların geliştirilmesine odaklanan çalışmaların artış gösterdiği dikkat çekmiştir. Bununla birlikte, öğretim yaklaşımları açısından yeniden kavramsallaştırılmış aile benzerliği yaklaşımı, argümantasyon temelli öğretim, oyun tabanlı öğrenme, dijital öğrenme ortamları, sanal laboratuvarlar ve çocuk edebiyatı gibi yenilikçi ve alternatif yaklaşımların yaygınlaştığı belirlenmiştir. Ayrıca, bilimin doğası öğretiminin yalnızca bilişsel çıktılarla sınırlı kalmayıp, öğrencilerin bilim insanı imajı, bilimsel tutumları ve bilimsel okuryazarlıkları üzerinde de etkili olduğu yönünde bulguların öne çıktığı, çalışmaların önemli bir kısmının uygulamaya dönük olmasına karşın kuramsal ve eleştirel derinliği yüksek araştırmaların sınırlı kaldığı tespit edilmiştir.
Kaynakça
Lederman, N. G., & Lederman, J. S. (2014). Research on teaching and learning of nature of science. In S. K. Abell & N. G. Lederman (Eds.), Handbook of research on science education (pp. 600–620). Routledge.
Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G., & Prizma Group. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. Journal of Clinical Epidemiology, 62(10), 1006-1012
Tairab, H., Takriti, R., Rabbani, L., & et al. (2023). Magnifying the scope of nature of science (NOS) toward the whole: An investigation of NOS representation in early childhood science education standards. Canadian Journal of Science, Mathematics and Technology Education, 23(2), 210–227. https://doi.org/10.1007/s42330-023-00282-1

Şerife Şebnem SİYAHGÜL, Prof. Dr. Halil TURGUT