Bildiri: Türkiye’de Matematik Eğitiminde Ders İmecesi Araştırmaları: Lisansüstü Tezlerin Sistematik Analizi

Özet

Eğitim sistemlerinde öğretmenin alan bilgisini öğrencinin anlayabileceği biçimde yapılandırabilmesi, pedagojik alan bilgisi ile yakından ilişkilidir. Bununla birlikte öğretmenlerin mesleki uygulamalarını büyük ölçüde bireysel olarak yürütmeleri, öğretim süreçlerini meslektaşlarıyla paylaşma ve eleştirel biçimde değerlendirme fırsatlarını kısıtlayabilmektedir. Bu bağlamda Japonya kökenli işbirlikçi bir mesleki gelişim modeli olan ders imecesinin, öğretmenlerin ders planlama, uygulama ve değerlendirme süreçlerini birlikte yürütmelerine zemin hazırlayarak öğretim uygulamalarının geliştirilmesine katkı sunabildiği belirtilmektedir. Öğretmen gelişimine yönelik sunduğu bu katkılar göz önünde bulundurulduğunda, ders imecesi modelinin Türkiye’deki matematik eğitimi alanyazınında nasıl ele alındığının ve bu alanda biriken bilimsel çalışmaların hangi örüntüler çerçevesinde şekillendiğinin bütüncül bir bakış açısıyla ortaya konmasının alana değerli çıkarımlar sunabileceği düşünülmektedir. Özellikle modelin ulusal bağlamdaki uygulanma biçimlerinin, metodolojik tercihlerinin ve tematik odak noktalarının sistematik biçimde betimlenmesi; hem ileride yürütülecek araştırmalara hem de öğretmen yetiştirme politikalarına yön verebilecek nitelikte bir zemin oluşturabilir. Nitekim bu çalışmanın tarama süreci, söz konusu bütünleştirici perspektifi benimseyen sistematik incelemelerin ulusal alanyazında henüz sınırlı kaldığını ortaya koymuştur. Bu doğrultuda araştırmanın amacı, Türkiye’de matematik eğitimi alanında ders imecesi modeli üzerine gerçekleştirilen lisansüstü tezlerin tematik ve yöntemsel özelliklerini içerik analizi yöntemiyle ortaya koymaktır.
Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde yürütülmüş olup veri kaynağını YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanında yer alan lisansüstü tezler oluşturmaktadır. Tarama sürecinde “ders imecesi” AND “matematik”, “lesson study” AND “mathematics”, “ders araştırması” AND “matematik”, “ders çalışması” AND “matematik” anahtar kelimeleri kullanılmış, tarama 2012-2025 yılları arasında tamamlanmış ve erişime açık Türkçe ile İngilizce tezlerle sınırlandırılmıştır. Tarama süreci PRISMA 2020 kılavuzu doğrultusunda yürütülmüş; yinelenen kayıtların çıkarılması ve dahil etme ölçütlerinin uygulanması sonucunda matematik eğitiminde ders imecesi modeline odaklanan toplam 39 lisansüstü tez analize dahil edilmiştir.
Elde edilen bulgular, Türkiye’de ders imecesi çalışmalarının özellikle son yıllarda ivme kazandığına ve çalışmaların büyük bölümünün öğretmen adayları ile öğretmenlerin mesleki gelişimi üzerinde yoğunlaştığına işaret etmektedir. İncelenen tezlerde ders imecesi uygulamalarının pedagojik alan bilgisi, teknolojik pedagojik alan bilgisi, öğrenci düşüncesini fark etme becerisi, yansıtıcı düşünme ve işbirlikçi çalışma becerileri üzerinde olumlu katkılar sağlayabildiği görülmektedir. Bununla birlikte uygulama sürecinde zaman kısıtı, yoğun müfredat, gözlemlenme kaygısı ve iş birliği kültürünün yeterince gelişmemiş olması gibi yapısal ve kültürel güçlüklerin de göze çarptığı anlaşılmaktadır. Yöntemsel açıdan değerlendirildiğinde çalışmaların büyük çoğunluğunda nitel araştırma yaklaşımının benimsendiği, durum çalışması ve eylem araştırması desenlerinin sıklıkla tercih edildiği; veri toplamada görüşme, gözlem, video kayıtları ve doküman analizinin yaygın biçimde kullanıldığı belirlenmiştir.
Bulgular bir bütün olarak ele alındığında, ders imecesi modelinin matematik öğretiminde mesleki gelişimi destekleyen etkili bir yaklaşım olabileceğine işaret ettiği değerlendirilmektedir. Bu doğrultuda öğretmen yetiştirme programlarında ders imecesi temelli uygulamalara daha fazla yer verilmesi ve okullarda işbirlikçi mesleki öğrenme topluluklarının güçlendirilmesi önerilebilir. Bununla birlikte bu çalışma, araştırmacılar tarafından belirlenen bazı sınırlandırmalar çerçevesinde yürütülmüştür. Bunlardan ilki, taramanın yalnızca YÖK Ulusal Tez Merkezi veri tabanıyla sınırlandırılmasıdır; bu durum, farklı veri tabanlarında yer alan çalışmaların kapsam dışında kalmasına yol açmış olabilir. Buna ek olarak yalnızca lisansüstü tezlerin incelemeye dahil edilmesi, hakemli dergi makaleleri ve kitap bölümleri gibi diğer yayın türlerindeki bilgi birikiminin değerlendirme dışında kalmasına neden olmuş olabilir. Son olarak çalışmanın 2012-2025 yılları arasıyla ve Türkçe ile İngilizce dillerinde yayımlanmış tezlerle sınırlandırılması, bu zaman aralığı ve dil ölçütleri dışında kalan araştırmaların göz ardı edilmesine yol açmış olabilir. Bu sınırlandırmalar göz önünde bulundurulduğunda, gelecek araştırmaların YÖK Ulusal Tez Merkezi ile birlikte Web of Science, Scopus ve ERIC gibi uluslararası veri tabanlarını da kapsayan daha geniş örneklemlerle yürütülmesi önerilebilir. Bunun yanı sıra yalnızca lisansüstü tezlerle sınırlı kalmayıp hakemli dergi makalelerini ve diğer akademik yayın türlerini de kapsayan bütünleşik incelemelerin alanyazına daha kapsamlı katkılar sunabileceği düşünülmektedir. Araştırmacılar açısından ise ders imecesi modelinin farklı matematik konuları ve sınıf düzeylerindeki etkilerini uzun süreli ve deneysel desenlerle ele alan çalışmaların gerçekleştirilmesi ile uluslararası karşılaştırmalı araştırmalara yönelim sağlanması önerilebilir. Uygulayıcılar açısından bakıldığında ise okul yöneticileri ve öğretmen eğiticilerinin ders imecesi süreçlerini destekleyici yapılar oluşturması, öğretmen yetiştirme programlarında bu modele yönelik uygulamalı deneyimlere daha fazla yer verilmesi ve okullarda işbirlikçi mesleki öğrenme kültürünün sistemli biçimde geliştirilmesi önerilmektedir.

İrem İsmahan SÖYLER, Dr. Öğr. Üyesi Atilla ÖZDEMİR