Bildiri: Ortaokul Öğrencilerinin Karar Verme Becerilerinin Ölçülmesi: Analitik Rubrik Geliştirme Çalışması

Özet

Yaşamın merkezinde konumlanmış olan fen bilimleri, bireylerin yaşadıkları çevreyi bilimsel bir bakış açısıyla gözlemlemelerine ve anlamlarına olanak tanır. Buna paralel olarak çağdaş fen bilimleri eğitimi sürecinde bireyler sorgulamaya ve araştırmaya yönlendirilerek bilişsel birikimlerini, üst düzey düşünme becerilerini ve hem yaşadıkları çevrede hem de dünyada meydana gelen olayları eleştirel bir bakış açısıyla irdeleyebilme düzeylerini geliştirebilmeleri için teşvik edilir (Kırtay, 2019). Söz konusu gelişim alanları gerek fen eğitimi reformu hareketlerinin gerekse ülkemiz fen bilimleri eğitim programlarının odağında yer alan bilimsel okuryazarlık becerileri ile birlikte anlamlandırılabilir (Milli Eğitim Bakanlığı; Turgut, 2007, Turgut, 2021). Zira bilimsel okuryazarlık becerileri gelişmiş bireylerden günlük yaşam problemlerini bilimsel bir perspektifle inceleyebilmeleri, uygun çözüm yolları öngörebilmeleri ve karar verme süreçlerinde ilgili çözüm yollarının olası avantajlarını, dezavantajlarını ve risklerini değerlendirebilmeleri beklenmektedir (Kavak vd., 2006; Öztürk, 2009; Turgut, Şentürk, 2023). Dolayısıyla çağdaş fen eğitimi anlayışlarının ve öğretim programlarının bir dizi yetkinlik ve birikimle birlikte bilimsel okuryazar bireyler yetiştirme hedefinin odak noktalarından birisini karar verme süreçleri ile becerilerinin oluşturduğu söylenebilir.
Karar verme süreçleri ile becerilerinin öğrenme ve öğretme ortamlarının etkili bir parçası haline getirilebilmesi ve bu yolla geliştirilebilmesi için iki önemli adımın atılması gerekir. Bunlardan ilki sağlıklı ölçme araçlarının, ikincisi ise söz konusu ölçme araçlarıyla elde verilerin rehberliğiyle nitelikli öğretim uygulama ve etkinliklerinin geliştirilmesidir. Zira öğretime konu olacak değişkenlere dair sağlıklı ölçümlerin yapılamadığı bir ortamda ilgili değişkenlere anlamlı müdahale şansını verecek uygulama ve etkinliklerin sağlıklı bir planlanması yapılamayacaktır. Bu araştırma böyle bir bakış açısıyla planlanmış ve ortaokul öğrencilerinin karar verme süreçleri ile becerilerinin performansa dayalı ve bütüncül bir şekilde ölçümünü gerçekleştirebilecek bir analitik rubriğin geliştirilmesini amaçlamıştır. Söz konusu analitik rubriğin geliştirilme sürecinde önce ilgili alan yazın taranmış, bir dizi karar verme modeli incelenmiş ve kullanılabilecek ölçütler özellikle Betsch ve Hberstroh, (2005), Payne ve arkadaşları (1993) ile Simon (1960) tarafından önerilen modeller dikkate alınarak belirlenmiştir. Daha sonra, belirlenen ölçütler Moskal (2000)’ın değerlendirme düzeyleriyle birlikte yapılandırılarak rubriğin ilk taslağı oluşturulmuş, bu taslak uzman görüşüne sunulmuş ve alınan dönütler doğrultusunda gerekli düzenlemeler yapılarak pilot uygulama aşamasına geçilmiştir. Pilot uygulamada, öğrencilerin karar verme süreç ve becerilerini sergileyebilecekleri bağlam “Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar” sosyo-bilimsel konusu olarak belirlenmiş ve bu konu başlığı öğrencileri sorgulamaya, araştırmaya ve bir karara varmaya sevk eden bir okuma metni ile cevaplandırılması gereken sekiz açık uçlu soru etrafında yapılandırılmıştır. Pilot uygulama bir devlet ortaokulun bilişim sınıfında gerçekleştirilmiş ve 2 ders saati sürmüştür.
Geliştirilen rubriğin geçerliği ve güvenirliği pilot uygulamadan elde edilen veriler dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Bu anlamda kapsam geçerliği için öğrencilerin pilot uygulama performanslarının rubrikte yer alan ölçütlerle karşılanıp karşılanamadığına, ilgili değerlendirme düzeylerine göre sınıflandırılıp sınıflandırılamadığına ve ölçülmesi amaçlanan becerinin bütüncül olarak ele alınıp alınamadığına bakılmıştır. Ulaşılan sonuçlar geliştirilen analitik rubriğin kapsam geçerliğine sahip olduğunu göstermiştir. Rubrikten elde edilen verilerin güvenirliği ise bağımsız değerlendiriciler arasındaki uyum üzerinden irdelenmiş ve Mulaik’in (1989) yaklaşımına göre hesaplanan uyum indeksi değeri %83,125 [(133/160)*100] olarak bulunmuştur. Tüm bu sonuçlar rubriğin geçerli ve güvenilir bir performans ölçüm aracı olarak ortaokul öğrencilerin karar verme becerilerinin değerlendirilmesinde kullanılabileceğini ortaya koymuştur.

Kaynakça
Betsch, T., & Haberstroh, S. (2005). The routines of decision making. Erlbaum.
Kavak, N., Tufan, Y., & Demirelli, H. (2006). Fen teknoloji okuryazarlığı ve informal fen eğitimi: Gazetelerin potansiyel rolü. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 17-28.
Kırtay, A. (2019). Fen eğitiminde robotik uygulamaların öğrencilerin bilimsel süreç becerileri ve fen eğitimine yönelik motivasyonlarına etkisi (Yayın No. 589622), [Yüksek lisans tezi, Mersin Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Milli Eğitim Bakanlığı (2018). Fen bilimleri dersi (3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar) öğretim
programı. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
Moskal, B. M., & Leydens, J. A. (2000). Scoring rubric development: Validity and reliability. Practical Assessment, Research & Evaluation, 7, Article 10.
Payne, J. W., Bettman, J. R., & Johnson, E. J. (1993). The adaptive decision maker. Cambridge University Press.
Öztürk, A. (2009). Fizik problemlerini çözmede yüksek ve düşük başarılı fen ve teknoloji öğretmen adaylarının fizik problem çözme süreçlerinin bilişsel farkındalık açısından incelenmesi (Yayın No. 241519) [Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
Simon, H. A. (1960). The new science of management decision. Harper & Row.
Turgut, H. (2007). Herkes için bilimsel okuryazarlık. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 40(2), 233-256.
Turgut, H. (2021). Bilimsel okuryazarlık. E. Kabataş Memiş (Ed.), 21. Yüzyıl becerileri için fen eğitimi: Öğrenmeyi derinleştirme (ss. 2-27). Pegem Akademi.
Turgut, H., & Şentürk, M. L. (2023). Investigation of preservice science teachers’ scientific literacy skills in terms of academic achievement, university entrance exam scores and grade level. Participatory Educational Research, 10(6), 124-139.

Prof. Dr. Halil TURGUT, Meryem Zülal AKSU