Bildiri: Türkçe Alan Yazında Yer Alan Bilimin Doğası İnanışları Konulu Araştırmalar: Bir Sistematik Derleme Çalışması

Özet

Özet
Bu çalışmada, Türkiye’de 2009-2023 yılları arasında fen eğitimi bağlamında gerçekleştirilmiş bilimin doğası (BD) çalışmalarının sistematik derlemesi sunulmuştur. Bilimsel bilginin epistemolojik temelini, bilimde yöntem tartışmasını, bilimin sosyo-kültürel arka planını ve bilimsel süreçlerde yaratıcılık ve hayal gücünün üstlendiği önemli rolü konu edinen bilimin doğasının fen eğitimi süreçlerinin ve bilimsel okuryazar bireyler yetiştirme vizyonunun önemli bir bileşenini oluşturduğu bilinmektedir (Abd-El-Khalick, 2001; Lederman, 1992; Matthews, 1998; Turgut, 2011; Turgut, 2021; Turgut, 2023). Bu anlamda söz konusu sistematik derlemenin fen eğitimi süreçlerine ve bilimsel okuryazarlık vizyonuna yönelik önemli çıkarımlara kaynaklık edebileceği, alandaki eğilimlere, olası metodolojik eksikliklere ve geliştirilebilecek uygulamalara ilişkin önemli işaretler verebileceği değerlendirilmiştir. Çalışmanın sistematik derleme sürecinde araştırma sorularının yapılandırılması, tarama stratejisinin tesisi, dahil etme/dışlama kriterlerinin belirlenmesi ve işe koşulması, verilerin sınıflandırılması ve bulguların raporlaştırılması basamakları takip edilmiştir (Moher vd., 2009). Bu kapsamda araştırmanın odağı belirlendikten sonra ilk adımda Google Akademik veri tabanı esas alınarak hiyerarşik bir tarama gerçekleştirilmiş ve belirlenen kriterler (Türkiye merkezli olma, 2009-2023 dönemini kapsama ve doğrudan BD algılarına odaklanma) çerçevesinde 22 bilimsel yayının nihai analize dahil edilebileceği görülmüştür. İncelenen çalışmalar problem durumları, esas alınan yöntemler, örneklemler/çalışma grupları, kullanılan veri toplama araçları ve ulaşılan sonuçlar bağlamında değerlendirmeye alınmışlardır. Problem durumları üzerinden yapılan değerlendirmelerde, çalışmaların %45’inde inanışlardaki kavram yanılgılarına, %32’sinde inanış geliştirme girişimlerine, %22’sinde inanışların sağlıklı biçimde tespitine ve değerlendirilmesine, %5’inde ise inanışların diğer psikolojik yapılarla ilişkisine odaklanıldığı görülmüştür. Bununla birlikte incelenen çalışmaların %55’inin nitel, %36’sının nicel, %9’unun karma yaklaşımla yürütüldüğü, örneklemlerinin veya çalışma gruplarının %50’sinin öğretmen adaylarıyla, %32’sinin ortaokul öğrencileriyle, %9’unun karma (ilköğretim, lise, üniversite öğrencileri) gruplarla, %4.5’unun lise öğrencileriyle oluşturulduğu ve %4.5’unun ise doküman analizi içeren teorik çalışmalardan oluştuğu tespit edilmiştir. Derlemeye dahil edilen çalışmalarda en çok tercih edilen ölçme araçlarının VNOS serisi formlar olduğu (%45) ve ulaşılan sonuçların hem öğretmen adayları hem de farklı kademelerdeki öğrenciler bağlamında gelişmemiş bilimin doğasına inanışlarına işaret ettiği anlaşılmıştır. Ayrıca doğrudan-yansıtıcı öğretimin, bilim tarihi destekli modüllerin ve son yıllarda ön plana çıkan STEM etkinliklerinin bilimin doğası inanışlarının geliştirilmesinde geleneksel yöntemlere kıyasla daha etkili biçimde kullanılabileceğinin ortaya konulduğu görülmüştür.
Kaynakça
Abd-El-Khalick, F. (2001). Embedding nature of science instruction in preservice elementary science courses: Abandoning scientism, but. Journal of Science Teacher Education, 12(3), 215- 233. 10.1023/A:1016720417219
Lederman, N. G. (1992). Students’ and teachers’ conceptions of the nature of science: A review of the research. Journal of Research in Science Teaching, 29(4), 331-359. https://doi.org/10.1002/tea.3660290404
Matthews, M. R. (1998). The nature of science and science teaching. B.J.. Fraser, & K.G. Tobin (Eds.), International handbook of science education (pp. 981-999). Kluwer Academic Publishers.
Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G., & Prizma Group. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. Journal of Clinical Epidemiology, 62(10), 1006-1012
Turgut, H. (2011). The context of demarcation in nature of science teaching: The case of astrology. Science & Education, 20(5-6), 491-515. https://doi.org/10.1007/s11191-010-9250-2
Turgut, H. (2021). Bilimsel okuryazarlık. E. K. Memiş (Ed.), 21. yüzyıl becerileri için fen eğitimi: Öğrenmeyi derinleştirme (ss. 2-27). Pegem Akademi.
Turgut, H. (2023). Çağdaş fen eğitiminde bilimin doğası ve öğretimi. A. Karaçöp (Ed.), 21. yüzyılda fen bilimleri öğretimi ve öğretmenler (ss. 133-157). Pegem Akademi.

Mürüvvet KURT, Melike BOZKURT, Prof. Dr. Halil TURGUT